Đình Hương Vân
- Lịch sử hình thành
Đình Hương Vân vốn được khởi dựng từ lâu đời, đến thời Lê Trung Hưng được xây dựng với quy mô to lớn, chạm khắc trang trí “tứ linh, tứ quý” lộng lẫy. Nhưng ngôi đình cổ đó đã bị phá hủy trong tiêu thổ kháng chiến chống thực dân Pháp. Hòa bình lập lại, dân làng phục dựng lại ngôi đình. Đến năm 1994, dân làng lại cùng nhau quyên góp công đức tiếp tục tôn tạo để có một ngôi đình khang trang hơn. Trong những năm gần đây, đình được tu bổ, tôn tạo lại một số hạng mục như: tòa tiền tế và hậu cung.
Đình Hương Vân đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp Tỉnh, theo Quyết định số 1489/QĐ-UBND, ngày 05/10/2009.
- Cảnh quan môi trường, đất đai.
Đình làng Hương Vân tọa lạc trên thửa đất có diện tích 979m2, đình đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và được xây tường bao quanh. Đình được nằm tại vị trí giữa làng, cảnh quan đẹp. Phía trước là ao đình và những cánh đồng lúa màu rộng lớn, các phía còn lại là khu dân cư đông đúc trù mật.
- Các công trình kiến trúc
Hiện nay, đình Hương Vân gồm tòa đại đình to lớn, kiến trúc kiểu chữ Đinh, gồm tiền tế 5 gian với 4 góc đao cong duyên dáng và hậu cung 2 gian mái lợp ngói mũi. Bộ khung gỗ được trang trí, chạm khắc tứ linh, tứ quý và hoa lá cách điệu nghệ thuật. Mái đình đỉnh nóc đắp nổi “Lưỡng long chầu nguyệt”, hai đầu kìm đắp 2 đầu rồng, bờ dải đắp con xô và các góc đao đắp đầu rồng chầu vào.
Tiền tế có vì nóc theo kiểu “con chồng giá chiêng”, được liên kết bởi 4 hàng cột dọc và 6 hàng cột ngang. Cửa được mở ở 3 gian phía trước của Tiền Tế, hướng Tây nam, hệ thống cửa bức bàn.
Hậu cung có vì nóc kiểu “con chồng giá chiêng”, được liên kết bởi 3 hàng cột dọc và 2 hàng cột ngang. Đây là nơi thờ phụng tôn nghiêm thành hoàng làng, được đặt một án thờ lớn, trên là một ngai thờ được làm theo kiểu Long ngai niên đại thời Lê (TK XVIII) được trạm trổ tuyệt đẹp và sơn son thếp vàng lộng lẫy. Ngăn giữa tiền tế và hậu cung là bức cửa cấm theo kiểu bức bàn và chỉ để hai cửa ngách nhỏ để vào hậu cung.
- Nhân vật được thờ
Đình Hương Vân thờ 3 vị: Thần Cao Sơn, Nhân thần Minh Công và Diệu Nương.
Lai lịch và công trạng của các vị được tóm tắt như sau:
+ về thần Cao Sơn:
Truyền rằng, thần Cao Sơn sinh thời đã có tướng mạo khác thường, mặt mũi khôi ngô, thông minh dĩnh ngộ. Lớn lên chuyên cần học tập, cần mẫn chăm chỉ, làu thuộc kinh sử, võ nghệ toàn tài, tinh thông thiên văn địa lý. Năm 28 tuổi ông thi đỗ tiến sĩ xuất thân cập đệ và vào triều đình làm việc. Ông được Vua phong làm Thừa tướng quyền trưởng nguyên súy đại tướng quân và sai ông đi dẹp giặc. Ông đem quân đi đánh một trận, giặc liền hàng phục. Từ đó đất nước bình yên. Sau đó ông được Vua tin tưởng sai đi tuần các trấn đất An Nam. Đi qua miền đất trang Hương Lô, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc thấy địa thế quanh co, núi sông kỳ tú liền cho lập một cung đài trên núi. Ông còn chẩn cấp cho dân nghèo, thi hành chính sách lương thiện, khuyến khích trồng dâu, nuôi tằm, cấy lúa, ông được nhân dân tôn kính và suy làm Thần Tử. Năm ông ngoài 70 tuổi, sức khỏe yếu, ông quay về bản quốc, qua miền danh sơn Bảo Tháp, huyện Đông Thành, phủ Diễn Châu, trấn Nghệ An thấy núi cao chót vót như có vẻ lâu đài bảo điện, bèn cho dựng lâu đài ngay trên núi. Sau khi xây xong lâu đài, hàng năm các ngày lễ lớn nhỏ ông đều về không hề khiếm khuyết. Khi ông được 103 tuổi thì lâm bệnh qua đời. Vua nghe tin vô cùng thương xót vị công thần có công với dân với nước như ngọn núi cao bèn ban cho ông họ “Cao” và phong khen 2 chữ “Cao Sơn”, cho phụng thờ khói hương tại cung đền bản trang.
Đến đời Vua Lê Thái Tổ đấy binh khởi nghĩa dẹp giặc Minh. Khi Vua đi qua Hương Lô trang, trời đã xế tà, Vua cho quân dựng trại nghỉ tại đó. Đến nửa đêm Vua bỗng thấy trên núi bản trang có đám mây trắng như dải lụa từ trên trời xà xuống trước miếu thờ. Vua hỏi dân chúng nơi đây thờ thần nào và được bẩm tấu minh bạch đầu đuôi sự cố. Vua nghe xong liền cho làm lễ cầu đảo rồi giương cờ tiến quân dẹp giặc. Khi dẹp xong giặc, Vua liền cho bề tôi mang sắc chỉ đến bản trang lễ tạ và lệnh cho dân nơi đây phải sửa sang miếu thờ ở đỉnh núi để thờ phụng thần, ban thêm cho bản trang tiền để làm tiền công quỹ. Vua phong mỹ tự thượng đẳng tối linh thần muôn thuở được dài lâu mãi mãi cùng đất nước. Phong là “Đương Cảnh thành hoàng Cao Sơn quốc vương linh ứng thượng đẳng thần”. Lệnh cho trang Hương Lô, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn thờ cúng muôn đời. Kiêng húy tên thần chữ “Hiển”
+ Về hai vị nhân thần địa phương:
Minh Công và Diệu Nương là hai anh em ruột, bố mẹ làm nghề đánh bắt cá ở trang Hương Lô, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn. Anh trai Minh Công có dáng người cao lớn khôi ngô tuấn tú lạ thường, em gái Diệu Nương da trắng hồng hào, phong tư yểu điệu xinh đẹp. Khi anh 17 tuổi, em 15 tuổi bố mẹ không may qua đời. Hai anh em phải làm nghề đánh bắt tôm cá thuê để kiếm kế sinh nhai. Trong một lần khi đánh cá thì trời tối, gặp bọn hung đồ nghịch đảng cưỡng bức. Lúc ấy, hai anh em kiên quyết thủ tiết không chịu để bọn hung đồ cưỡng bức, bèn lao xuống vực sâu tuẫn tiết vào ngày 1 tháng 12. Hôm sau, bỗng nhiên trong vực sóng nước như tiếng sấm, trời đất mờ mịt, mưa to gió lớn, nước trong vực dâng tràn vỗ như tiếng sóng biển, rồi bỗng thấy xác hai anh em nổi lên trôi ngược về địa đầu của bản trang. Đến cuối canh 3, nhân dân bỗng thấy xác hai anh em nổi lên mặt nước trông vẫn như người sống. Nhân dân bèn làm lễ đưa về chôn cất. Trong khoảnh khắc thấy giun đất ùn lên bao thành linh mộ. Bỗng dân trong trang đau ốm không yên, lục súc bị hại. Nhân dân cho là linh thiêng, lập tức là lễ tế và được yên ổn hòa hợp, không còn lo ốm đau. Từ đó, dân làng dựng miếu ở ngay mộ để hương hỏa, thờ phụng. Miếu rất linh thiêng, đến cầu cúng được người khang, vật thịnh, không còn phải lo tai họa, cùng hưởng phúc bình an.
Đến năm Càn Phù có giặc Ai Lao sang cướp phá, Vua cho quân đi đánh giặc. Khi quân đi qua miếu của bản trang bèn cầu thần liền linh ứng, thắng giặc. Vua nghe xong sai quan triều đình rước sắc phong về bản trang, cho nhân dân tu sửa miếu thiêng để thờ. Phong cho người anh là “Bản cảnh Thành hoàng đô hồ hiển ứng hộ quốc thượng đẳng thần đại vương”, phong cho người em là “Bản cảnh thành hoàng thâm uyên hải tịnh đoan muội nhân tôn linh công chúa”. Cho phép trang Hương Lô, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn làm chính nhi hộ sở khói hương phụng thờ mãi mãi. Kiêng húy cấm dùng hai chữ “Minh”, “Diệu”, làm lễ cấm mầu trắng.
Như vậy, đình Hương Vân thờ thần Cao Sơn và hai vị nhân thần địa phương có công phù dân, giúp nước. Việc tôn thờ những người có công với dân với nước là truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta, nhằm giáo dục truyền thống tốt đẹp cho các thế hệ sau này.
- Các hiện vật tiêu biểu.
01 ngai thờ gỗ thời Lê
01 hương án gỗ thời Nguyễn
01 mâm vuông gỗ thời Nguyễn
04 cây nến gỗ thời Nguyễn
01 ống hương gỗ thời Nguyễn
01 hòm sắc gỗ thời Nguyễn
01 bộ bát biểu gỗ TK XXI
08 câu đối gỗ TK XXI
03 hoành phi gỗ TK XXI
01 thần phả thời Lê
01 bia đá “sự thần thần tích” thời Nguyễn
- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích
Theo tục lệ, hàng năm, vào ngày 11 tháng Giêng, đình làng Hương Vân lại được mở hội. Xưa, để tổ chức lễ hội, từ trong năm, làng đã họp bàn bầu ra quan đám và quan viên tế. Quan đám được nhận ruộng công để cấy lúa nuôi lợn tế. Ngày 10, đình đã được mở cửa để bao sái đồ thờ tự, phong cờ quạt. Tối ngày 10, làng tổ chức lễ nhập tịch. Ngày 11, làng tổ chức tế lễ các thần tại đình. Lễ vật có lợn, xôi, rượu, hoa quả. Ngày 10, làng tổ chức tế hàng chạ với làng Chi Nội (xã Tân Chi). Hương Vân và Chi Nội kết chạ với nhau, tương truyền là đồng điền gần nhau nên các bậc tiền nhân kết chạ để chống lụt lội, bảo vệ mùa màng giúp nhau. Mỗi khi đình đám hội hè thì làng chạ lại cử quan viên sang tế lễ. Tối ngày 12 tế giã đám. Trong những ngày hội đình, sau phần lễ là phần hội với nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ, trò chơi dân gian như: tuồng, chèo, ả đào, đu vật, bắt vịt, đập niêu.
- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Đình Hương Vân từ xưa đến nay luôn được nhân dân bảo vệ gìn giữ. Các công trình của di tích gần đây đã được nhân dân quan tâm tu bổ tôn tạo. Di tích đã có giấy chứng nhận sử dụng đất và được xây tường bao bảo vệ tránh sự xâm lấn đất đai di tích. Hàng ngày đình luôn có người thường trực trông nom bảo vệ. Lễ hội được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt.
- Đánh giá giá trị di tích
Giá trị về lịch sử, văn hóa: Đình Hương Vân từ xưa vẫn luôn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng làng xã nơi đây. Những ngày lễ hội đã thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về nguồn cội, đoàn kết cộng đồng làng xã, phát huy những thuần phong mỹ tục của quê hương và tham gia vào những sinh hoạt văn hóa, văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc. Đình Hương Vân còn bảo lưu được một số cổ vật quý giá như: thần tích, bia đá, hương ước và nhiều đồ thờ tự khác. Những tài liệu cổ vật này không những là minh chứng cho ngôi đình trong lịch sử mà còn cho biết nhiều thông tin về lịch sử văn hóa của làng xã nơi đây trong lịch sử. Đây chính là những di sản văn hóa quý giá của quê hương đất nước.
Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Đình Hương Vân với các công trình kiến trúc và đồ thờ tự có giá trị về mặt thẩm mỹ, nghệ thuật, có ý nghĩa trong nghiên cứu, tìm hiểu kiến trúc và đồ thờ tự truyền thống của dân tộc.
- Phân loại di tích
Thuộc loại hình di tích lịch sử.