Đình Hộ Vệ

- Lịch sử hình thành

Đình Hộ Vệ vốn được xây dựng từ lâu đời gắn với bề dày lịch sử và văn hóa của làng xã nơi đây. Ngôi đình cổ có quy mô to lớn, gồm 5 gian tiền tế, 3 gian hậu cung. Trong thời kỳ kháng chiến, thực hiện lệnh tiêu thổ, ngôi đình cổ đã bị phá dỡ. Khi hòa bình lập lại, đến năm 1993 dân làng đã cùng nhau công đức tiền của để phục dựng lại ngôi đình theo dáng vẻ truyền thống. 

Đình Hộ Vệ được xếp hạng là di tích Lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, Quyết định số 1034/QĐ-UBND, ngày 17/9/2013.

- Cảnh quan môi trường, đất đai.

Đình Hộ Vệ có diện tích 3620.8m2, có tường bao quanh. Trong khuôn viên đình có nhiều cây cổ thụ tạo nên sự thâm nghiêm của di tích. Phía trước đình có một hồ nước lớn tạo nên phong thủy và cảnh quan đẹp cho di tích. Đình làng nằm ngay cạnh đồng lúa bát ngát tạo vẻ đẹp thanh bình, yên ả của đồng quê Bắc Bộ.

- Các công trình kiến trúc.

Đình có kiến trúc kiểu chữ Đinh, gồm 5 gian tiền tế, 2 gian hậu cung, bộ khung gỗ chức khỏe, mái ngói. Đình kết cấu theo kiểu bình đầu bít đốc tay ngai, hai bên là hai cột đồng trụ.

Tòa tiền tế có 5 gian, vì nóc kiểu “con chồng giá chiêng”, được liên kết bởi 4 hàng cột dọc và 6 hàng cột ngang. Bộ vì nách theo kiểu kẻ ngồi, bộ vì 2 gian hồi theo kiểu vì ván mê. Cửa mở ở 3 gian giữa, hướng đông nam, hệ thống cửa theo kiểu bức bàn. Trên các bộ phận kiến trúc trang trí đề tài hoa lá cách điệu nghệ thuật, phía trước 3 gian giữa của tòa tiền tế có bức “y môn” chạm khắc các đề tài cổ và “tứ linh” sống động nghệ thuật.

          Tại gian giữa của tòa tiền tế đặt một hương án sơn son thếp vàng, chạm khắc “tứ linh, tứ quý” lộng lẫy, bên trên bày đặt các đồ thờ tự như: cây đèn, cây nến, lọ hương hoa, trầm đồng, chấp kích đồng. Phía sau hương án đặt một bộ chấp kích gỗ lớn gồm 8 loại: dùi, phủ việt, mang xà, gươm trường, tầm xích… Bên trên hương án là bức hoành phi có nội dung “Thánh cung vạn tuế”, các cột treo các câu đối với nội dung ca ngợi người được thờ.

Hậu cung có 2 gian, vì nóc theo kiểu “con chồng giá chiêng, cột trốn”, tường xây bít đốc hai bên đầu hồi và hậu, phía trước ngăn cách với tòa tiền tế là bức cửa cấm. Đây là nơi tôn nghiêm phụng thờ thánh được bài trí bệ thờ tam cấp, bên trên bày đặt 2 ngai thờ chạm rồng, hổ phủ, sơn son thếp vàng lộng lẫy; phía dưới là đồ thờ tự: cây đèn, cây nến, lọ hương hoa, trầm đồng, bát hương; hai bên hồi đặt 2 long đình chạm khắc rồng, tứ linh, tứ quý nghệ thuật.

- Nhân vật được thờ.

Theo cuốn thần tích thần sắc của thôn Hộ Vệ được Lý trưởng kê khai năm 1938 thì đình Hộ Vệ thờ 2 vị thành hoàng là Tam Anh đại vương và Đống Cao đại vương. Còn theo truyền khẩu của nhân dân địa phương, đình Hộ Vệ thờ nhị vị thành hoàng là “Huy Đô” và “Huy Thông”, lai lịch, công trạng của 2 vị có thể tóm tắt như sau:

“Thời Vua Hùng thứ 6, tại trang Hộ Vệ có một gia đình sinh được 6 người con (5 con trai, 1 con gái). Người con cả đặt tên là Huy Đô, người thứ 2 đặt tên là Huy Thông, cả 2 sinh ra đều có tướng mạo tuấn tú, khôi ngô hơn người, lớn lên học hành sáng dạ, học một biết mười. Không may cha mẹ mất sớm qua đời, hai anh em đành phải nghỉ học để thay cha mẹ nuôi các em nhưng ngày đêm vẫn chuyên cần rèn văn luyện võ cùng trai tráng trong vùng. Đến tuổi trưởng thành thấy có cáo trạng của Thánh Gióng chiêu tập quân sĩ đánh giặc Ân, hai ông tập hợp cùng trai tráng trong vùng thành một đạo quân xin được gia nhập, phò tá Thánh Gióng đánh đuổi giặc ngoại xâm. Thánh Gióng giao cho hai ông vừa cầm quân đánh giặc vừa lo việc binh lương. Khi cánh quân hai ông đang đóng tại làng Phù Chẩn huyện Từ Sơn thì giặc Lương kéo đến, nhị vị cùng đoàn quân chiến đấu kiên cường anh dũng lập nhiều công lớn. Giặc Ân bị tiêu diệt, danh tiếng của các ông vang dậy nhiều nơi. Khi giặc tan, Vua Hùng tổ chức tiệc khao quân, tiệc xong, hai ngài trở về quê hương, đi đến đâu cũng được nhân dân nghinh đón trọng vọng. Về tại quê hương, hai ông thăm viếng phần mộ cha mẹ, hương khói cúng khấn cha mẹ xong, bỗng trời nổi gió, mây đen phủ kín vùng. Trong chốc lát, trời quang, mây tạnh, không thấy hai ông đâu, chỉ thấy nổi lên hai gò đất, một ở Đống Chùa, một ở Đống Đô. Nhân dân thấy sự tình quá linh thiêng, lạ thường, biết được là hai ngài đã hóa. Nhà Vua cũng cho đó là thiên định, hai ngài là con trời xuống giúp dân diệt trừ giặc ngoại xâm, bèn phong cho hai ngài là Thành Hoàng làng Hộ Vệ, lệnh cho dân làng lập đền thờ cúng mãi về sau. Các triều đại sau này cũng đã nhiều lần ban sắc cho các ngài là “Nhị vị đại vương thượng đẳng thần”.

- Các hiện vật tiêu biểu.

01 Mâm thờ bằng gỗ thời Nguyễn

01 Đẳng thờ bằng gỗ thời Nguyễn

02 Ngai thờ bằng gỗ 

02 bộ hài, mũ thờ bằng vải

02 Hương án bằng gỗ

02 long đình bằng gỗ

01 bộ bát biểu gỗ

03 hoành phi gỗ

02 kiếm thờ bằng gỗ

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích.

Đình Hộ Vệ có các ngày sự lệ:

Ngày 11/Giêng:  Lễ hội truyền thống

Ngày 15/Giêng: Tết Thượng nguyên

Ngày 15/8: Lễ Thượng điền

Ngày 15/Chạp: Lễ Hạ điền

Hội đình Hộ Vệ được tổ chức vào ngày 11 tháng Giêng. Trong ngày đám có tế lễ và tổ chức nghi thức rước nhị vị thành hoàng từ lăng mộ về tại đình làng để mở hội. Làng Hộ Vệ trước đây có tục kết chạ với làng Xuân Hội, trong ngày vào đám, hai làng cùng nhau tổ chức tế lễ, rước sách, mở hội và đây là một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Trong lễ hội có nhiều trò chơi dân gian đặc sắc mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc như: chọi gà, kéo co, đập niêu, cờ tướng cùng các hình thức diễn xướng dân gian như: chèo, tuồng… đã thu hút đông đảo quần chúng nhân dân địa phương hướng về cội nguồn đoàn kết cộng đồng làng xã, tham gia vào những sinh hoạt văn hóa văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích.

Đình Hộ Vệ được khởi dựng từ lâu đời, cho đến nay, trải qua biến động của lịch sử đã nhiều lần được trùng tu tôn tạo, song vẫn giữ được nét cổ kính tôn nghiêm và luôn được các thế hệ người dân nơi đây bảo vệ, giữ gìn. Đình có diện tích 3620.8m2, có tường bao quanh và đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Hàng ngày, tại đình luôn có người trông nom, hương khói nên di tích ngày càng khang trang tố hảo và luôn ấm cúng, tôn nghiêm.

Tuy nhiên, do ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên, khí hậu nên di tích có phần bị xuống cấp. Nguồn kinh phí để hỗ trợ cho người trông coi đình còn eo hẹp, hạn chế.

Các hoạt động tâm linh, tín ngưỡng diễn ra ở đình được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt, thu hút đông đảo quần chúng vào các hoạt động văn hóa văn nghệ mang đậm bản sắc dân tộc.

- Đánh giá giá trị di tích

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Đình làng Hộ Vệ từ lâu đời là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa của cộng đồng làng xã nơi đây. Những ngày lễ hội truyền thống đã thu hút đông đảo quần chúng nhân dân hướng về nguồn cội, đoàn kết cộng đồng làng xã, phát huy những thuần phong mỹ tục, giáo dục các truyền thống tốt đẹp và tham gia vào các sinh hoạt văn hóa văn nghệ vui tươi lành mạnh mang đậm bản sắc dân tộc.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Hiện nay, Đình Hộ Vệ có kiến trúc chữ Đinh, gồm 5 gian tiền tế và 2 gian hậu cung, bộ khung chạm khắc nghệ thuật, mang phong cách truyền thống. Đình hiện còn bảo lưu được một số tài liệu và cổ vật như: khoán lệ, đồ thờ tự… không những là chứng tích của ngôi đình trong lịch sử mà còn cho biết những thông tin về lịch sử, văn hóa của quê hương nơi đây. 

- Phân loại di tích

Di tích Lịch sử.