Đình Chi Nội

- Lịch sử hình thành

Đình Chi Nội thôn Tư Chi là công trình văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương được xây dựng từ thời Lê với quy mô lớn, chạm khắc “tứ linh, tứ quý” lộng lẫy. Ngôi đình cổ có các bức hoành phi và câu đối ca ngợi Thành Hoàng làng là danh nhân Hoàng Trình Thanh như:

Hoành phi “Tiên dân thi Trình”, dịch nghĩa “trước khi có dân làng đã có cụ Trình chiêu dân”

Hoành phi “Quốc tướng dân sư”, dịch nghĩa “vị tướng giỏi của một nước, người thầy đầu tiên của khai hóa cho dân làng”.

Câu đối: “Chi Nội tôn sư lưu thánh trạch/ Lê triều Lễ bộ thụ hoàng ân”, dịch nghĩa “Dân làng Chi Nội vẫn tôn kính nhớ ơn người thầy đã có công lao khai sáng/ Là một vị quan bộ Lễ triều Lê được phong sắc và chức tước”.

Trong thời kỳ kháng chiến, thực hiện lệnh tiêu thổ, ngôi đình cổ đã bị phá dỡ. Sau khi hoà bình lập lại, đến năm 1997 nhân dân mới có điều kiện dựng tạm một ngôi nhà nhỏ để bảo vệ tấm bia đá, cổ vật quý ghi lại lai lịch, sự tích của Thần. Năm 2007, nhân dân địa phương cùng nhau công đức xây dựng lại ngôi đình mang dáng vẻ truyền thống.

Đình Chi Nội được xếp hạng là di tích Lịch sử - văn hóa cấp tỉnh - Quyết định số Số 1626/QĐ-UBND, ngày 21/12/2012.

- Cảnh quan môi trường, đất đai.

Đình Chi Nội hiện được tọa lạc trên diện tích đất 3407,9m2, đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và được mở rộng diện tích so với thời điểm xếp hạng năm 2012. Đình ở vị trí phía Bắc làng, phía Đông và và phía Bắc giáp cánh đồng, phía Tây và phía Nam giáp khu dân cư. Đình quay theo hướng Đông Nam. Khuôn viên đình rộng lớn phía trước có hồ nước rộng tạo cảnh quan đẹp cho di tích.

- Các công trình kiến trúc.

1. + Hiện nay, đình Chi Nội thôn Tư Chi có kiến trúc kiểu chữ “Đinh” gồm 3 gian 2 chái tiền tế và hậu cung 1 gian, bộ khung bằng chất liệu hiện đại, hoành, rui bằng gỗ, mái lợp ngói. Vì nóc kiểu “con chồng giá chiêng”, liên kết với 4 hàng cột dọc và 6 hàng cột ngang. Bộ vì nách theo kiểu kẻ ngồi. Cửa mở ở 3 gian giữa, hướng Nam, hệ thống cửa theo kiểu thượng song hạ bản. Trên các bộ phận kiến trúc chỉ có các đầu dư được trang trí đề tài rồng, còn lại phần lớn để trống, thiên về độ vững chắc. Hậu cung 1 gian vì nóc theo kiểu “chồng rường”, liên kết 2 hàng cột dọc và 2 hàng cột ngang, tường xây bít đốc hai bên hồi và hậu, phía trước ngăn cách với tòa tiền tế bởi bức cửa cấm. 
2. +Phần mái đình được lợp ngói, trên đỉnh nóc đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt. Tại khúc nghuỷnh đắp lân và phần mái ngói đao cong được đắp trang trí đầu rồng
3. +Cổng Tam môn của đình theo kiểu cột đồng trụ, trên các đỉnh cột đắp hình lân, phượng. Trên các cột trang trí các đôi câu đối chữ Hán.
4. +Ngoài ra trong khuôn viên của Đình còn có một ngôi nhà bia nhỏ là nơi bảo lưu tấm bia đá có tên “Chi Nội xã phụng sự thần tích phả lục” được dựng vào năm Duy Tân 3 (1909), nội dung ghi lại lai lịch sự tích của Thành Hoàng làng.

- Nhân vật được thờ.

Căn cứ vào thư tịch cổ và truyền khẩu của nhân dân địa phương, đình Chi Nội thôn Tư Chi thờ danh nhân khoa bảng Hoàng Trình Thanh. Theo sử sách, các sách “Đại Việt sử ký toàn thư ”, “Lịch triều hiến chương loại chí”, “ Hoàng tôn gia phả thực lục” “Các nhà khoa bảng Việt Nam 1075 - 1919” cho biết khá rõ về cụ Hoàng Trình Thanh như sau: Ông sinh năm Tân Mão 1411, ở làng Huyền Khê, xã Trung Thanh Oai, phủ Ứng Thiên; nay làng Đa Sĩ, xã Kiến Hưng, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội. Thân phụ là người họ Hoàng từng mở trường dạy học. Hoàng Trình Thanh là người học vấn uyên thâm, lại có tinh thần yêu nước. Năm 17 tuổi, ông tìm đến với cuộc kháng chiến chống quân Minh của vua Lê Thái Tổ tại dinh Bồ Đề, dâng thơ văn được tin dùng bổ chức Bản phủ học sinh. Năm 19 tuổi,  ông đi thi đỗ tên đứng thứ 3 khoa Hoành Từ. Năm 21 tuổi, ông lại đi thi và trúng tuyển khoa Chân nho chính trực . Sau đó, ông được vua Lê Thái Tổ cử đi dẹp giặc cỏ là bọn Hà Tùng Lai. Năm 1434, ông được thăng đến chức Ngự tiền học sinh cục trưởng. Năm 1437, được thăng chức Chánh trưởng nội mật viện và tháp tùng vua Lê đi dẹp giặc Nghiễm. Đến triều vua Lê Nhân Tông, năm 1443, ông được cử đi sứ nhà Minh, sau về được thăng chức Trung nghị đại phu Hàn lâm viện thị độc Tri ngự tiền học sinh cục trưởng. Đến triều vua Lê Thánh Tông,  năm 1460 ông được cử đi sứ nhà Minh. Năm Nhâm Ngọ (1462), vua Lê Thánh Tông muốn đổi mới đường lối trị vì đất nước, đã xuống chiếu cầu lời nói thẳng, ông đã dâng 7 chính sách lớn, được nhà Vua chấp nhận và đã được ghi trong Bộ luật Hồng Đức. Trải 4 triều vua, làm quan đại thần liền 36 năm, cụ Hoàng Trình Thanh luôn giữ khí tiết trong sạch, thẳng thắn và thuần hậu. Cả triều đình ai cũng kính trọng, suy tôn là bậc “ Nho lâm kỳ thụ - Cây cổ thụ trong rừng nho”, “ Nho thần sự nghiệp độc công cao”.

Không chỉ là một danh nhân khoa bảng, cụ Hoàng Trình Thanh còn là một nhà thơ lớn, có nhiều đóng góp cho nền văn học Việt Nam, một số tác phẩm tiêu biểu của cụ đã được sử sách ghi chép, lưu giữ lại.

Đối với thôn Tư Chi, cụ Hoàng Trình Thanh là người đã có công giáo dưỡng dân làng, cụ đã về đây chiêu mộ dân ở các nơi đến định cư và khai phá ruộng nương. Sau đó cụ lại mở trường dạy học, dạy dân học hành và nhiều điều lễ nghĩa. Cảm động trước công ơn và tấm lòng của cụ đối với dân với nước, sau khi cụ mất tại nơi cụ mở trường dậy học, dân làng đã lập nên ngôi đền và tôn người làm Thành Hoàng làng, ngày đêm hương khói phụng thờ. 

- Các hiện vật tiêu biểu.

01 bia đá “Chi Nội phụng sự thần tích phả lục”, niên đại 1909

01 ngai thờ

03 hoành phi

01 đôi câu đối

02 cây nến

02 hạc thờ

02 ngựa thờ

01 bộ bát biểu

01 bộ chấp kích

01 đỉnh

01 bát hương

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích.

Hàng năm, cứ đến ngày 6 tháng 2 (âm lịch) đình Chi Nội thôn Tư Chi lại đư­ợc mở hội. Xư­a hội đình kéo dài trong 3 ngày, bắt đầu từ ngày mồng 5 đến hết ngày mồng 7 tháng 2. Để lo công việc đình đám, từ trong năm làng chia làm 2 giáp là giáp Nhân Hậu và Vạn An để lo mọi công việc, ông Quan đám được nhận ruộng công, nuôi lợn tế để lo việc chuẩn bị cho lễ vật tế. Vào đám, ngày mồng 5 làm lễ mở cửa đình, bao sái đồ thờ tự, phong cờ quạt. Ngày 6 chính hội, dân làng tổ chức tế lễ Thành Hoàng làng. Nghi lễ tế gồm tế 3 tuần  rượu, 3 tuần hương, lễ vật tế gồm: thịt lợn, xôi, rượu, hoa quả. Làng Tư Chi có tục kết chạ tình nghĩa với làng Hương Vân (xã Lạc Vệ) nên trong ngày chính hội làng Hương Vân cùng hội tụ để tham gia tế lễ và vui hội  và đây là một nét đẹp trong đời sống sinh hoạt tâm linh tín ngưỡng của người dân vùng quê nơi đây. Sang ngày mồng 7 làng tổ chức tế giã đám.

Bên cạnh nghi thức tế lễ là phần hội với nhiều tục trò chơi dân gian đặc sắc như: đu, vật, kéo co, đánh cờ…cùng với các hình thức diễn xướng dân gian như tuồng, chèo…đã thu hút đông đảo quần chúng nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, đoàn kết cộng đồng làng xã, tham gia vào những sinh hoạt văn hóa văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc.

Ngoài ngày hội truyền thống, hàng năm đình Chi Nội thôn Tư Chi còn có các ngày sự lệ khác như:

Ngày mồng 1 tháng Giêng là sửa lễ Tết Nguyên đán

Ngày mồng 4 tháng Giêng là ngày Thánh hóa, trước đây thôn có 2 thửa ruộng gồm 4 xào để nuôi lợn tế và sửa đồ lễ Thánh. 

Ngày 15 tháng Giêng là Tết Thượng Nguyên.

Ngày mồng 3 tháng 3 làm lễ Thanh minh.

Ngày 30 tháng Chạp làm lễ Trừ tịch.

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích.

Đình làng Chi Nội đã được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm tu bổ tôn tạo. Hiện trạng tổng thể khu vực di tích đã được mở rộng diện tích, bao gồm các công trình kiến trúc: vườn, sân và ao đình. Toàn bộ khuôn viên di tích đã được xây tường bao bảo vệ, ao đình đã được xây kè gạch xung quanh vừa chống xói lở vừa tạo tính thẩm mỹ. Phần sân hội khá rộng phù hợp cho việc tổ chức các trò chơi dân gian. Sân lát gạch nối liền với đình tạo môi trường sạch sẽ và mặt bằng tế lễ rộng rãi. 

Các hoạt động tâm linh tín ngưỡng diễn ra ở đình được chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt, thu hút đông đảo quần chúng vào các hoạt động văn hóa văn nghệ mang đậm bản sắc dân tộc.

- Đánh giá giá trị di tích

Giá trị về lịch sử, thẩm mỹ: Đình làng Chi Nội là di tích gắn liền với đời sống của nhân dân địa phương từ lâu đời. Trải qua các thời kỳ lịch sử và nhiều thế hệ đình làng luôn là địa điểm diễn ra và bảo tồn những phong tục tập quán, những truyền thống văn hoá đặc sắc của quê hương. Đình còn bảo lưu được một số di vật, cổ vật có giá trị trong đó tiêu biểu là tấm bia đá niên đại 1909. Ngày hội cổ truyền thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn nhằm giáo dục con em quê hương tinh thần yên quê hương đất nước.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Đình Chi Nội là công trình kiến trúc xây theo lối truyền thống. Các công trình kiến trúc và các đồ thờ tự  là những tư liệu để tìm hiểu về mỹ thuật và kiến trúc của các thời kỳ khác nhau và đều mang những giá trị về nghệ thuật, thẩm mỹ.

- Phân loại di tích

Di tích Lịch sử