Chùa Giáo Đường

- Lịch sử hình thành

Theo nguồn tư liệu còn lưu giữ được tại địa phương cho biết: Chùa Giáo đường vốn được khởi dựng từ lâu đời. Trong tư liệu có đoạn “Lý Bát Đế sùng bái đạo phật. Sau khi đạo giáo vào Việt Nam có chùa Dâu, Phật Tích, Bút Tháp. Vua Lý Anh Tông, hiệu Thiên Tô năm Mậu Ngọ 1138 dựng trường giảng dạy đạo phật cho các quan triều, các sĩ phu, hòa thượng, tăng ni phật tử các vùng về học ở Giáo Đường”. 

Vì phải qua sông Thiên Đức nên đến đời Lý Cao Tông (Long Cán) năm Ất Mùi cho xây hồ kiều (cầu Hồ hiện nay), giao cho các đạo tràng Lạc Thổ, Chi Nê, Quảng Lãm, Hán Đà tu tạo.

Hàng năm cứ đến ngày mùng 3 tháng 3 các quan triều Lý lại từ Đình bảng về tế lễ hành hương. Đến triều Trần nhân dân thờ Trần Hưng Đạo, đền Mẫu thờ bà chúa Liễu Hạnh.

Trải qua 3 triều Trần, Lê, Nguyễn, nhân dân trong vùng đều biết tiếng chùa Giáo Đường (còn gọi là chùa Bến, vì chùa nằm cạnh bến sông Thiên Đức). Chùa là nơi linh nghiêm, xứng với 2 câu thơ của Nguyễn Phi Khanh: “Thiên Đức Giáo Đường cố đế đô/ Danh lam cảnh thắng tiểu phương hồ”. Hay “Đồn rằng hội Gióng đã đông/ Chưa bằng hội Nía rước thông 3 làng/ Voi xe ngựa tía tàn vàng/ Đòn rồng đỏ chói ngênh ngang khắp trời” 

Như vậy có thể thấy rằng, ngay từ thời nhà Lý chùa Giáo Đường đã tồn tại, tuy nhiên quy mô kiến trúc ra sao thì không còn tư liệu xác thực. Trải qua thời kỳ lịch sử và chiến tranh, ngôi chùa được tu sửa, tôn tạo xây dựng nhiều lần. Năm 1998, chùa được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2015 – 2016, chùa được tu bổ lớn để lại kiến trúc như hiện nay.

Chùa Chi Trung được xếp hạng cấp tỉnh, QĐ số 164/QĐ-CT ngày 24/2/1998.

- Cảnh quan môi trường, đất đai.

Chùa Chi Trung hiện tọa lạc tại thửa đất có diện tích 2163.5m2, đất đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Mặt trước của chùa quay về hướng Nam hướng về sông Đuống. Chùa nằm tách biệt với khu dân cư, trên bãi bồi ngoài đê, giữa xung quanh bãi rau màu cây cối. Trong sân nhiều cây cổ thụ xanh tốt tạo nên cảnh chùa thật tĩnh mịch, yên bình. 

- Các công trình kiến trúc

Tam bảo có kết cấu kiểu chữ Đinh gồm Tiền đường và Thượng điện. Tiền đường có kiến trúc “bình đầu 4 mái đao cong”. Hệ chịu lực làm bằng gỗ lim, gồm 3 gian 2 chái. Mỗi bộ vì có 4 hàng chân cột, hai bộ vì gian giữa kết cấu kiểu “thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ ngồi bảy hiên”. Hai bộ vì gian bên kiểu “thượng chồng rường giá chiêng, hạ ván mê (cốn) bảy hiên”. Thượng điện 3 gian, bộ khung gỗ, mỗi bộ vì có 2 hàng chân cột. Kết cấu 2 bộ vì phía ngoài kiểu “thượng chồng rường giá chiêng, hạ chồng rường bảy hiên”. Bộ vì trong cùng kiểu “Thượng ván mê, hạ ván mê bảy hiên”

Nhà Tổ và Nhà Mẫu 3 gian, bộ khung kiểu “vì kèo”, quá giang gác tường. Trong không gian di tích còn có nhà bia, nhà khách và các công trình phụ trợ.

- Nhân vật được thờ

Chùa là nơi thờ Phật, thờ Mẫu và các vị tổ sư. Đây là trung tâm thờ Phật của nhân dân hướng con người đến những điều tốt đẹp, khuyến đến điều thiện, dời xa cái ác.

- Các hiện vật tiêu biểu.

05 bia đá như sau:

+ Bia tứ diện “Trùng tu tạo giang kiều bi”, niên đại 1707

+ Bia “Lập kiều giang bi”, niên đại 1707

+ Bia “Giang kiều tác – Tích chứ công đức”, niên đại 1741

+ Bia Trùng tu giang kiều bi”, niên dại 1770

+ Bia đá ghi công đức đã mất phần niên đại

18 pho tượng Phật

01 hoành phi

03 đôi câu đối

- Di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích

Hội chùa Giáo đường tổ chức từ ngày 3/3 đến ngày 9/3 âm lịch hàng năm. Trong dịp lễ hội diễn ra các nghi thức dâng hương hoa, cúng Phật.  Lễ hội thu hút đông đảo nhân dân tham gia

- Công tác bảo vệ, phát huy giá trị di tích

Chùa Chi Trung từ bao đời nay vẫn được người dân bảo vệ, gìn giữ. Tại chùa chưa có nhà sư trụ trì nhưng có Ban chấp hành các cụ bà thường xuyên trông nom, đèn nhang tụng kinh niệm phật nên cảnh chùa luôn ấm cúng, sạch đẹp. Hội người cao tuổi cử ra người thường trực bảo vệ, trông nom chùa cả ngày đêm vì vị trí của chùa xa khu dân cư ở. Chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức tốt các hoạt động tôn giáo tại di tích. Di tich đã được xây tường bao, đất đai đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng nhằm bảo vệ đất đai và khuôn viên di tích. Hệ thống tượng phật được bài trí theo lối truyền thống, các đồ thờ tự được sử dụng đúng mục đích. Hệ thống bia đã đã được xây dựng nhà bia để bảo vệ

Tuy nhiên do chùa ở xa khu dân cư nên vấn đề an ninh không được an toàn. Dù có người thường trực nhưng thỉnh thoảng vẫn bị kẻ gian xâm nhập trộm cắp tài sản, tiền giọt dầu công đức.

- Đánh giá giá trị di tích

Giá trị về lịch sử, văn hóa: Chùa Chi Trung từ bao đời nay có một vị trí ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân địa phương. Đặc biệt giá trị lớn của chùa chính là hệ thống các bia đá thời Lê, Nguyễn còn bảo lưu được.

Giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ: Chùa Chi Trung mới được xây dựng lại nhưng vẫn theo lối kiến trúc truyền thống. Hệ thống tượng Phật, các đồ thờ tự, các mảng trang trí trên kiến trúc chứa đựng những giá trị về nghệ thuật điêu khắc, mỹ thuật trang trí 

- Phân loại di tích

Thuộc loại hình Di tich lịch sử